Çocuğun ayağı ağrıyorsa ne zaman doktora gitmeli?

Çocuk ayak ağrısında ne zaman doktora gidilir? Karar verirken üç soruya bakın: Çocuk ayağına basabiliyor mu? Ağrıyla birlikte ateş, şişlik ya da şekil bozukluğu var mı? Ağrı her gün biraz azalıyor mu? Çocuk ayağına hiç basamıyorsa, ağrıyan tek ayakla birlikte ateşi de varsa ya da yaralandıktan sonra ayağın şekli değiştiyse beklemeden acile gidin. Nedeni belli, hafif ve azalan bir ağrıyı birkaç gün evde izleyin. Ama bir haftadan uzun süren ya da nedenini bilmediğiniz ağrıyı çocuk doktoruna gösterin.

Çocuklarda ayak ağrısı ve topallama çoğu zaman ciddi değildir. İngiltere’nin sağlık kurumu NHS’e göre bunlar sıklıkla burkulma ya da zorlanma gibi küçük sorunlardan olur. Hareketli çocuklarda ayak ve bilek ağrısının büyük kısmı da küçük darbeler ya da tekrar eden zorlanmayla ilgilidir. Yine de bazı işaretler hızlı muayene ister ve bu yazı o işaretleri güvenilir kaynaklara göre üç basamakta topluyor. Bu rehber teşhis koymaz, bu yüzden emin olmadığınız her durumda bir doktora danışın.

Çocuk ayak ağrısında ne zaman doktora gidilir?

Bu basamakları iki kaynaktan derledik. İlki, ABD’deki çocuk doktorları birliğinin (Amerikan Pediatri Akademisi) anne babalar için yazdığı bacak ağrısı ve bacak yaralanması rehberleri. Bu rehberler kalçadan ayak parmaklarına kadar her yeri kapsar. İkincisi ise NHS’in çocuklarda topallama sayfası.

1. Hemen acile gidin ya da 112’yi arayın

Şunlardan biri varsa beklemeyin, çocuğu en yakın acile götürün:

• Çocuk ayağına basamıyor, ayakta duramıyor ya da yürüyemiyor.
• Bir düşme ya da yaralanmadan sonra ayağın ya da ayak bileğinin şekli değişmiş ve ayak garip bir açıda duruyor.
• Ateşle birlikte tek ayakta ya da tek bacakta ağrı var. (Ateşle birlikte iki bacakta birden ağrı varsa aşağıdaki 1–2 gün basamağına bakın.)
• Ateşi yüksek ve çocuk genel olarak hasta görünüyor, üşüyor ya da titriyor.
• Ayak bileğinde ya da başka bir eklemde şişlik var, eklem de kızarık ve sıcak görünüyor.
• Çocuk ayak bileğini normal oynatamıyor ya da ayağına dokununca veya ayağı oynatınca ağlayacak kadar çok acıyor.
• Ayakta uyuşma ya da his kaybı bir saatten uzun sürüyor.
• Yaralanma anında çıtırtı ya da kırılma sesi geldi.
• Belirtiler hızla kötüleşiyor.

Şu durumlarda ise hemen 112’yi arayın:

• Çocuk hiç hareket etmiyor ya da ayakta duramayacak kadar güçsüz.
• Kemik deriden dışarı çıkmış.
• Kanama durmuyor.
• Hayati bir tehlike olduğunu düşünüyorsunuz.

Türkiye’de ambulans dahil tüm acil yardım çağrılarına 112 Acil Çağrı Merkezi bakar.

Bu işaretler neden önemli? Kızarık, şiş ve ağrılı bir eklemde mikrop kapmış olabilir ve bunun hızla tedavi edilmesi gerekir. Ayağa hiç basamamak ya da şekil bozukluğu ise bir kırığı akla getirir.

2. Aynı gün ya da en geç 1–2 gün içinde doktora gidin

Acil işaret yok ama şunlardan biri varsa en geç 1–2 gün içinde doktora görünün:

• Yeni başlayan topallama: Amerikan rehberi bunun için 24 saat içinde doktorla konuşmayı önerir.
• Ateşle birlikte iki bacakta birden ağrı var.
• Ağrıyan yerin üstünde parlak kırmızı bir alan var.
• Yaralanmadan sonra büyük bir morluk ya da şişlik var ya da ağrı 3 günde azalmadı.
• Spor yapan çocukta ağrı 2–3 günde geçmedi ve topallama, şişlik ya da günlük işlerde zorlanma da var.
• Sivri bir şeye bastı ve tabanda nokta gibi bir kızarıklık ya da deride açıklık var. Çiviye ya da kirli bir şeye bastıysa aşılarına da bakılması gerekebilir.
• Tırnağın kenarı şiş ve ağrılı, iltihaplı akıntı var. Çocukta yüksek ateş ya da titreme de varsa beklemeyin.
• Gece ağrısı: tek ayakta olan, geçmeyen ya da çocuğu uykudan uyandıran ağrı (aşağıda ayrıca anlattık).

3. Evde izleyin, ama şu durumlarda randevu alın

Şu durumda ağrıyı birkaç gün evde izlemek çoğu zaman yeterlidir:

• Nedeni belli: uzun bir yürüyüş, yeni ayakkabının vurması ya da küçük bir çarpma.
• Çocuk normal yürüyor ve oynuyor, ağrı günlük işlerini engellemiyor.
• Ateş, şişlik ve kızarıklık yok.
• Ağrı her gün biraz daha azalıyor.

İzlerken şu durumlarda çocuk doktorundan randevu alın:

• Ağrı bir haftadan uzun sürdü.
• Ağrı sık sık tekrar ediyor.
• Ağrının nedenini bilmiyorsunuz.
• Yaralanmanın üstünden iki hafta geçti ama ağrı hâlâ var.

Bu sırada ateş, geçmeyen topallama ya da şişlik başlarsa daha erken gidin ve çocuğun durumu kötüleşirse beklemeyin.

Ağrının ne kadar şiddetli olduğunu nasıl anlarsınız?

Çocuklar “Ne kadar ağrıyor?” sorusunu zor cevaplar. Bu yüzden Amerikan rehberi, ağrının çocuğun günlük hayatını ne kadar bozduğuna bakan basit bir ölçek kullanır:

Şiddet	Ne görürsünüz?	Ne yapmalı?
Hafif	Ağrı var ama oyununu ve günlük işlerini engellemiyor.	Genelde evde izlenebilir.
Orta	Bazı işlerini yapmasını engelliyor ve uykusunu bölebilir.	Birkaç günde azalmazsa doktora gösterin.
Şiddetli	Neredeyse bütün günlük işlerini engelliyor.	Önce ilk basamaktaki acil işaretlere bakın.

Küçük çocuklar ağrıyı her zaman sözle anlatamaz, onun yerine topallar, ayağına basmak istemez ya da hep kucağa alınmak ister. Aile hekimleri için yazılmış bir Amerikan derlemesi burada bir noktaya dikkat çeker. Dört yaşından küçük çocukta basit görünen bir düşmeden sonra bile kaval kemiğinde ince bir kırık olabilir ve bu kırık ilk röntgende her zaman görünmez. Bu yüzden küçük çocukta süren topallamayı “geçer” diye beklemeyin.

Gece ağrısı büyüme ağrısından mı, başka bir nedenden mi olur?

Anne babaların en sık sorduğu şeylerden biri gece ağrısıdır. Amerikan rehberine göre sağlıklı çocukların yaklaşık 10’da 1’inde “büyüme ağrısı” denen gelip geçen, zararsız bacak ağrıları olur. Büyüme ağrısını, ona uymayan ağrılardan şöyle ayırın:

Neye bakın?	Büyüme ağrısı	Büyüme ağrısına uymayan ağrı
Nerede?	Genelde baldır ya da uyluk kaslarında, yani ayakta değil bacakta. Eklemde olmaz.	Bir eklemde ya da kemiğin belli bir noktasında
Kaç tarafta?	Çoğu zaman iki bacakta birden	Yalnızca tek ayakta
Ne zaman?	Günün sonunda başlar, 10–30 dakika sürer.	Gündüz de sürer.
Topallama	Topallamaya yol açmaz.	Topallamayla birlikte olur.

Kaynaklar gece ağrısını doktorun bakması gereken işaretler arasında sayar. Yanında ateş, kilo kaybı, gece terlemesi, iştahsızlık ya da ele gelen bir şişlik varsa bu daha da önemlidir. Çünkü bu belirtiler mikrop kapması, eklem iltihabı ya da nadir de olsa tümör gibi nedenlerle ilgili olabilir. Paniğe gerek yok, ama beklemeden, birkaç gün içinde çocuk doktoruna gidin. Sabah kalkınca eklemlerde tutukluk ya da şişlik olup olmadığını da not edin, çünkü doktor bunu soracaktır.

Çocuklarda ayak ağrısının en sık nedenleri nelerdir?

Ağrının nedenini ancak muayene gösterir, ama ağrının yeri ve çocuğun yaşı yine de çok şey anlatır. Doktorun aklına ilk gelen nedenleri de büyük ölçüde bunlar belirler. Bu tablo teşhis koymaz, doktorla konuşurken neye bakacağınızı gösterir:

Olası neden	Tipik yaş	Ağrı nerede, ne zaman artar?
Sever hastalığı: topuk kemiğindeki büyüme bölgesinin zorlanması	7–14 yaş, spor yapan çocuk	Topukta, koşunca ve zıplayınca artar.
Burkulma, bazen kırık	–	Ayak bileğinde, burkulmadan sonra şişlik ve morlukla
Köhler hastalığı: orta ayaktaki küçük bir kemiğin gelişiminde sorun	5–9 yaş, erkeklerde daha sık	Orta ayağın iç yanında
Stres kırığı, en çok tarak kemiklerinde (ön ayağın uzun kemikleri)	Daha büyük çocuk ve ergen	Ön ayakta, hareket ettikçe artar, dinlenince azalır.
Kıymık ya da batan bir cisim	–	Tabanda, nokta gibi. Bir şeye bastığını biliyorsunuz.
Batık tırnak	–	Başparmak tırnağının kenarında, şişlik ve akıntıyla
Ayakkabı vurması	–	Ayakkabının değdiği yerde, su toplaması ya da sürtünme iziyle
Tarsal koalisyon: ayak kemikleri arasında olmaması gereken bir bağlantı	8–16 yaş	Ayak sık sık “burkuluyor” ve taban sert, düz görünüyor.
Büyüme ağrısı (genelde ayakta olmaz)	–	Akşamları, iki bacakta, kaslarda

Bu nedenlerin çoğu ciddi değildir. Ama tablodaki bir durumla birlikte ilk basamaktaki acil işaretlerden biri de varsa önce acile gidin.

Evde izlerken ne yapmalı?

Acil ya da yakın takip gerektiren bir işaret yoksa şunlar işinize yarar:

• Dinlendirin: Ağrıyı artıran koşma ve zıplamayı birkaç gün azaltın.
• Soğuk tutun: Çarpma ya da zorlanmadan sonra buz ya da soğuk kompres kullanın. Buzu doğrudan cilde değdirmeyin, ıslak bir beze sarıp yaklaşık 20 dakika tutun.
• Ayağa ve ayakkabıya bakın: Tabanda kıymık, kızarıklık ya da su toplaması var mı, ayakkabı dar mı ya da bir yeri sürtüyor mu?
• Not alın: Ağrı nerede, hangi saatlerde ve ne yaptıktan sonra artıyor? Çocuk topallıyor mu, ateşi kaç? Bu notlar doktor için çok değerlidir.
• İlaç: Ağrı kesici vermek isterseniz türünü ve dozunu çocuk doktorunuza ya da eczacınıza sorun.

Her gün aynı soruyu sorun: Ağrı dünden az mı? Birkaç gün üst üste cevap “hayır” ise evde izlemeyi bırakıp randevu alın.

Doktora giderken neler hazır olmalı?

Acil bir durum yoksa ilk adım genelde aile hekimi ya da çocuk doktorudur ve doktor gerekirse sizi çocuk ortopedi uzmanına yönlendirir. Muayene kolay geçsin diye şunları hazırlayın:

• Ağrının ne zaman ve nasıl başladığı: bir düşme mi, yeni bir spor mu, yeni ayakkabı mı?
• Aldığınız notlar: ağrının saatleri, ateş ölçümleri, topallama.
• Çocuğun sık giydiği ayakkabı.

Doktor büyük olasılıkla çocuktan ağrıyan yeri parmağıyla göstermesini ister, sonra yürüyüşünü izler ve ağrıyan noktaya bastırarak bakar. Ağrının tam yeri, doğru tanı için en önemli bilgilerden biridir.