Çocuklarda topuk ağrısı ve Sever hastalığı

Çocuklarda topuk ağrısının en sık nedenlerinden biri Sever hastalığıdır, yani topuk kemiğinin arkasındaki büyüme bölgesinin zorlanması. Genelde 8–14 yaş arasında, koşan ve zıplayan çocuklarda görülür ve büyüme bitince geçer. Ağrı yalnızca topuktaysa ve hareketle artıyorsa çoğu zaman zararsızdır, ama doğru tanı için çocuğu bir uzmana gösterin.

Sever hastalığı nedir?

Çocuğun kemik uçlarında, henüz sert kemiğe dönmemiş büyüme bölgeleri vardır ve kemik buradan uzar. Topuk kemiğinin arkasında da böyle bir bölge bulunur ve baldır kaslarını topuğa bağlayan kalın kiriş, yani Aşil tendonu, tam buraya tutunur.

Sheffield’da bir çocuk hastanesine göre büyüme döneminde kemikler kaslardan ve kirişlerden daha hızlı uzar. Kiriş gerilir ve her koşuda, her zıplamada topuktaki bu yumuşak bölgeyi çeker, sonunda bölge tahriş olur ve ağrır. Adı “hastalık” olsa da Sever, bir aşırı kullanma sorunudur ve tıpta adı kalkaneal apofizittir.

Sever hastalığı hangi yaşta görülür?

Bu ağrı büyüme hızlandığında ortaya çıkar ve kaynaklar yaş aralığını biraz farklı verir:

Kaynak	Verdiği yaş aralığı
Çocuk ayak ağrısı üzerine bir derleme	7–14 yaş, erkeklerde daha sık
Sheffield’da bir çocuk hastanesi	8–12 yaş
Chicago’da bir çocuk hastanesi	8–13 yaş, kız ve erkek
Ohio’da bir çocuk hastanesi	8–14 yaş
Tedavi üzerine çalışmaları toplayan bir derleme	8–15 yaş

Ortak nokta şu: Ağrı çoğunlukla okul çağının ortasında, ergenlik öncesi hızlı büyüme yıllarında başlar. Chicago’daki hastaneye göre bu yaş grubunda topuk ağrısının en sık nedeni Sever hastalığıdır. Aynı kaynağa göre her 10 çocuktan yaklaşık 6’sında ağrı iki topukta birden olur.

Ohio’daki hastaneye göre risk en çok iki grupta yüksektir: koşu ve zıplama içeren sporları yapan çocuklar ve hızlı boy atan çocuklar. Amerikan ortopedi kurumu bir şey daha ekler: Daha az hareketli çocuklarda da bu ağrı olabilir.

Sever hastalığının belirtileri nelerdir?

Ohio’daki çocuk hastanesi belirtileri şöyle sıralar:

• Gelip giden topuk ağrısı
• Koşunca ve zıplayınca artan ağrı
• Topuğa basmamak için topallama ya da parmak ucunda yürüme
• Topuğun arkası sıkılınca ya da bastırılınca ağrı
• Sabah uyanınca daha kötü olan ağrı

Ortopedi kurumuna göre topukta hafif bir şişlik de olabilir. Chicago’daki hastaneye göre ağrı çoğu zaman etkinlik sırasında ya da sonrasında başlar ve dinlenince azalır. Çocuğunuz maçtan sonra topallıyor ama ertesi sabah daha iyi görünüyorsa, bu tabloya uyar.

Çocuklarda topuk ağrısı her zaman Sever mi?

Hayır, topuk ağrısının başka nedenleri de vardır ve bazıları doktorun hemen bakmasını gerektirir. Bu tablo, topuk ağrısında neye bakacağınızı gösterir:

Ne görüyorsunuz?	Ne düşündürür?	Ne yapmalı?
Ağrı koşunca artıyor, dinlenince azalıyor. Topuğun arkası sıkınca ağrıyor.	Sever hastalığına uyar.	Çocuk doktoruna gösterin.
Dinlenmeye ve ağrı kesiciye rağmen geçmeyen şiddetli ağrı	Sever’den daha ciddi bir neden olabilir.	Doktora götürün.
Topukta belirgin şişlik ya da kızarıklık	Sever’den farklı bir neden olabilir.	Doktora götürün.
Düşme ya da darbeden sonra başlayan ağrı, ayağına basamıyor	Kırık olabilir.	Beklemeden doktora götürün.
Topuk ağrısıyla birlikte 38,6 °C üstünde ateş	Ateş Sever hastalığına uymaz.	Beklemeden doktora götürün.
Gece uyandıran ya da dinlenince hiç geçmeyen ağrı	Başka bir hastalığın işareti olabilir.	Beklemeden, birkaç gün içinde doktora gidin.
Sabah tutukluk, başka eklemlerde de şişlik	Eklem iltihabı olabilir.	Çocuk doktoruna gösterin.

Tablodaki şiddetli ağrı, şişlik, darbe ve ateş satırları Ohio’daki hastanenin “doktoru arayın” listesine dayanır. Kırık, gece ağrısı ve tutukluk bilgisi ise çocuk ayak ağrısı üzerine yazılmış bir derlemeden alındı. Bu derlemeye göre topukta ağrı yapan başka durumlar da vardır: tabandaki kalın bağın zorlanması ve bazı çocukluk çağı eklem hastalıkları. Bunları birbirinden ayırmak ise muayene işidir.

Doktor Sever hastalığını nasıl anlar?

Sever hastalığı çoğu zaman yalnızca muayeneyle anlaşılır. Doktor topuğu iki yanından sıkar ve Sever’de bu hareket ağrı yapar. Derlemeye göre doktor baldır kaslarının gerginliğine ve ayak bileğinin ne kadar yukarı büküldüğüne de bakar. Ortopedi kurumuna göre çocuğu yürürken, koşarken ya da zıplarken de izler.

Chicago’daki hastaneye göre Sever’de röntgen normal görünür, ama ortopedi kurumuna göre doktor yine de kırık gibi başka nedenleri dışlamak için röntgen ister.

Sever hastalığında evde neler yapılabilir?

Kaynaklar burada çoğu zaman aynı şeyi önerir ve bu tablo onları bir araya getirir. Hangisinin çocuğa uyduğunu ve nasıl yapılacağını uzmana sorun:

Öneri	Kaynaklar ne diyor?
Dinlenme	Hepsi ağrı yapan koşma ve zıplamaya ara vermeyi önerir.
Buz	Sheffield: 10–15 dakika, özellikle etkinlikten sonra. Ohio: ağrı olunca ya da etkinlikten sonra 15–20 dakika. Chicago: 10–15 dakika, saatte bir kadar sık.
Baldır germe	Ortopedi kurumu ve üç hastane de baldır kaslarını düzenli germeyi önerir.
Topuk yastığı	Ortopedi kurumu ve Ohio’daki hastane topuk yastığı ya da topuk kabını sayar. Sheffield darbeyi emen tabanlık önerir.
Ağrı kesici	Kaynaklar ağrı kesiciden söz eder. Türünü ve dozunu çocuk doktorunuza ya da eczacınıza sorun.

Germe hareketlerini de doğru yapmak için bir uzmandan öğrenin.

Ayakkabı ve tabanlık için araştırmalar ne diyor?

Bu konuda kaynaklar ve araştırmalar tam olarak aynı şeyi söylemiyor, bu yüzden ikisini yan yana koyuyoruz.

Hastane ve kurum sayfaları ne diyor? Amerikan ortopedi kurumuna göre daha az hareketli çocuklarda çok düz ayakkabının bu ağrıda payı olabilir. Kurum, topuğu hafif yükseltilmiş ayakkabıyı ve topuk yastığını öneriler arasında sayar. Ohio’daki hastane tabanı yastıklı, destekli ayakkabı önerir ve çıplak ayakla yürümemeyi söyler. Chicago’daki hastane de topuğu yastıklı ve ayak kavsini destekleyen ayakkabıdan söz eder.

Araştırmalar ne buldu? Bu konuda yapılan araştırmalar az, ama sonuçları dikkat çekici:

Araştırma	Neye baktı?	Ne buldu?
Hollanda’da 101 çocuk, 8–15 yaş	Bekleyip izlemek, topuk yükseltici tabanlık ve egzersiz	Üç grupta da ağrı belirgin biçimde azaldı. Üçüncü ayda gruplar arasında anlamlı fark yoktu.
Avustralya’da 124 çocuk, 8–14 yaş	Topuk yükseltici ile hazır tabanlık, yeni ayakkabı alıp almamak	İkinci ayda topuk yükselticinin küçük bir üstünlüğü vardı. Bir yıl sonra hiçbir seçenek ötekinden iyi değildi.
Tedavi üzerine çalışmaları toplayan derleme	9 çalışma	Tabanlık ve topuk yükseltici için kanıt sınırlı. Çalışmaların çoğu zayıf.

Hollanda’da yapılan araştırmanın yazarları sonunda şunu önerir: Yolu doktor, çocuk ve aile birlikte seçsin.

Barefoot ayakkabı ne olacak? Biz barefoot bakışını anlatan bir siteyiz, ama barefoot ayakkabıyı Sever’de inceleyen bir araştırmaya rastlamadık. Kurumların önerisi ise daha çok topuğu yükseltilmiş, yastıklı ayakkabı yönünde. Çocuğunuz barefoot ayakkabı giyiyor ya da evde hep çıplak ayaksa bunu uzmana mutlaka söyleyin ve ağrılı dönemde hangi ayakkabının uygun olduğunu birlikte konuşun.

Sever hastalığı ne kadar sürer?

Kesin bir süre yoktur, ama Sheffield’daki hastaneye göre ağrının tamamen geçmesi birkaç hafta, bazen birkaç ay sürebilir. Chicago’daki hastaneye göre de her çocuk farklı hızda iyileşir ve tedaviden önce ağrı ne kadar uzun sürdüyse iyileşme de o kadar uzun sürebilir. Tedavi üzerine çalışmaları toplayan derleme, Sever’i kendi kendine geçen bir durum olarak tanımlar.

Ortopedi kurumuna göre ağrının arada bir geri gelmesi de sık görülür. İyi haber şu: Çocuk büyümesini bitirip topuktaki büyüme bölgesi sert kemiğe dönünce bu ağrı bir daha olmaz.

Spora ne zaman dönülür? Chicago’daki hastane basit bir sıra önerir: Çocuk önce ayak bileğini ağrısız oynatmalı, sonra ağrısız yürümeli. Ardından sırayla hafif koşu, hızlı koşu, zıplama ve tek ayak üstünde sekme gelir ve bunların hepsi ağrısızsa çocuk spora dönebilir. Bu sırayı spor hocasıyla da paylaşın, ama dönüş kararını uzmanla birlikte verin.

Bu yazı muayenenin yerini tutmaz, bu yüzden çocuğun topuğu ağrıyorsa ve içinize sinmeyen bir şey varsa bir uzmana danışın.