Çocuklarda O bacak ve X bacak: yaşa göre normal bacak şekli

Çocuklarda O bacak ve X bacak, çoğu zaman büyümenin olağan bir parçasıdır. Bebek O bacakla doğar, okul öncesi çağda bacaklar çoğu zaman X şeklini alır ve çocukların çoğunda bacaklar 7–10 yaş arasında kendi kendine düzelir. Eğrilik tek bacaktaysa, yaşla artıyorsa ya da ağrı yapıyorsa bir uzmana gösterin.

O bacak ve X bacak nedir?

İki çocuğu yan yana düşünün. Biri ayak bileklerini birleştirerek dik duruyor ama dizleri birbirine değmiyor, arada bir boşluk var. Buna O bacak denir. Öbürü dizlerini birleştiriyor ama bu kez ayak bilekleri birbirinden uzak duruyor. Buna da X bacak denir.

Doktorlar bu açıklığı ölçerek eğriliğin ne kadar belirgin olduğuna bakar: O bacakta dizlerin arasına, X bacakta ayak bilekleri arasına bakılır.

Bu durumu tuhaf bulmayın, çünkü çocukların çoğu bu iki şekli de sırayla yaşar. Asıl önemli olan, bacak şeklinin çocuğun yaşına uyup uymadığıdır.

Yaşa göre normal bacak şekli nasıldır?

Kaynaklar aynı yolu anlatır: önce O, sonra düz, sonra X, en sonunda yine düz. Ama yaşları tam olarak aynı vermezler. Tablo bu yüzden kaynakların söylediğini yan yana koyar:

Yaş	Bacaklar genelde nasıl görünür?	Kaynaklar ne diyor?
Doğum – 1 yaş	O şekli. En belirgin olduğu dönem 6–12 ay arasıdır.	Bir derlemeye göre bu dönemde O şekli normaldir.
1,5 – 2 yaş	O şekli azalır, bacaklar düzleşmeye başlar.	Derleme 18–24 ayda düzleşmeyi anlatır. Çocuk doktorları birliğine göre birçok çocukta O şekli yaklaşık 2 yaşına kadar sürer.
2 – 4 yaş	O şekli kaybolur, bacaklar X şekline döner.	Ortopedi kurumuna göre O şekli 3–4 yaşta düzelmiş olur. Sidney’deki hastane grubuna göre X şekli 2–3 yaşta başlar.
3 – 4 yaş	X şekli en belirgin hâlindedir.	Derleme ve Sidney’deki hastaneler aynı yaşı verir.
6 – 7 yaş	X şekli azalır.	Çocuk doktorları birliğine göre çocuk yaklaşık 6 yaşına kadar X bacaklı görünebilir.
7 – 10 yaş	Bacakların çoğu düzdür.	Chicago’da bir hastaneye göre 7–10 yaşta düzelir. Çocuk doktorları birliğine göre bazı çocuklarda 9–10 yaşa kadar sürebilir.
Ergenlik	Hafif X kalabilir.	Sidney’deki hastane grubuna göre bazı çocuklar ergenliğe kadar X bacaklı kalır. Birçok yetişkinde de hafif X şekli vardır.

Tablodaki farklar sizi şaşırtmasın, çünkü her çocuk bu yolu kendi hızında yürür ve kaynaklar da bu yüzden birkaç yıllık aralıklar verir. Tek başına bir yaş değil, gidişat önemlidir: Eğrilik zamanla azalıyor mu, yoksa artıyor mu?

O bacak ne zaman düzelir?

O bacak çoğu çocukta 2 ile 4 yaş arasında düzelir. Kaynaklar burada birbirinden biraz ayrılır. Çocuk doktorları birliği 2 yaşı verir, ortopedi kurumu ise 3–4 yaşı. Ortopedi kurumu 3 yaşını bir eşik olarak da görür, çünkü O bacak bu yaşta hâlâ geçmediyse altta başka bir neden olabilir.

Bu yüzden şu sırayı akılda tutun:

• 2 yaşından önce: Hafif ve iki bacakta eşit bir O şekli çoğu zaman normaldir.
• 2 yaşından sonra: O şekli azalmalı. Artıyorsa doktora gösterin.
• 3 yaşında: O şekli hâlâ belirginse bir uzmana gösterin.

Çocuklarda X bacak ne zaman geçer?

X bacak, O bacaktan sonra gelir. Sidney’deki hastane grubuna göre bu durum normal kemik gelişiminin bir parçasıdır. Çoğu çocukta en çok 3–4 yaşta göze çarpar. Chicago’da bir hastaneye göre de bacaklar 7–10 yaş arasında düzelir.

Burada dikkat etmeniz gereken eşik 7 yaştır. Çocuk doktorları birliğine göre X bacak 7 yaşından sonra da sürüyorsa doktora gitmek gerekir. X şekli hafif ve iki bacakta eşitse, okul çağında hâlâ biraz görünmesi tek başına kaygı nedeni değildir.

Hangi işaretler normal değildir?

Bacak eğriliği çoğu zaman zararsızdır, ama bazı işaretler başka bir nedeni düşündürür. Bu tablo, yazıdaki kaynakların saydığı işaretleri bir araya getirir:

İşaret	Neden önemli?	Ne yapmalı?
Yalnızca bir bacak eğri ya da biri çok daha eğri	Normal eğrilik iki bacakta eşit olur.	Doktora gösterin.
O bacak 2 yaşından sonra artıyor	Normalde bu yaşta azalır.	Doktora gösterin.
O bacak 3 yaşında hâlâ belirgin	Altta başka bir neden olabilir.	Bir uzmana gösterin.
X bacak 7 yaşından sonra sürüyor ya da artıyor	Normalde bu yaşta azalır.	Doktora gösterin.
Eğrilik çok belirgin	Hafif eğrilik normaldir, aşırısı değildir.	Doktora gösterin.
Bacakta ağrı var ya da çocuk topallıyor	Normal eğrilik ağrı yapmaz.	Doktora gösterin.
Boyu yaşıtlarına göre çok kısa	Bir kemik sorununun işareti olabilir.	Doktora gösterin.
Eğrilik bir kırık ya da kemik iltihabından sonra çıktı	Büyüme bölgesi etkilenmiş olabilir.	Bir uzmana gösterin.

Ailede bir kemik hastalığı varsa bunu da doktorunuza söyleyin. Bir derlemeye göre böyle bir aile öyküsü, tek taraflı eğrilik ve kısa boy varsa eğrilik normal sayılmaz.

Doktor hangi ölçüye bakar? Doktor muayenede dizlerin ya da ayak bileklerinin arasındaki açıklığa da bakar. Aynı derlemeye göre O bacakta dizlerin arası 5 cm’den, X bacakta ayak bilekleri arası 7 cm’den fazlaysa bu, normal sınırın dışında sayılıyor. Doktor bu ölçümü belli bir duruşta yapar ve yalnızca bu sayıya bakıp karar vermez. Bu yüzden evde ölçtüğünüz bir sayıya göre ne korkun ne de rahatlayın. İsterseniz çocuğu her birkaç ayda bir aynı yerde, önden çekin. Bu fotoğraflar doktora gidişatı göstermek için çok işe yarar.

O bacağa hangi hastalıklar yol açabilir?

Nadir de olsa bazı durumlar bacakta eğrilik yapabilir. Çocuk doktorları birliği bunlar arasında eklem iltihabını, diz çevresindeki büyüme bölgesinin hasar görmesini, enfeksiyonu, tümörü, Blount hastalığını ve raşitizmi sayar. En çok konuşulan ikisi şunlardır:

Blount hastalığı, kaval kemiğinin dize yakın ucundaki büyüme bölgesinde olan bir sorundur. Ortopedi kurumuna göre iki dönemde görülür. Küçük çocukta bacak 3 yaşına doğru düzeleceğine daha çok eğrilir. Ergen tipi ise 11 yaşından sonra çıkar ve bu çocukların birçoğunda belirgin bir fazla kilo vardır. Normal O bacaktan farklı olarak Blount hastalığında doktor atel ya da ameliyat önerebilir.

Raşitizm, kemiklere yeterince kalsiyum gitmemesinden olan bir hastalıktır. Ortopedi kurumuna göre gelişmiş ülkelerde besin kaynaklı raşitizm seyrek görülür, ama yalnızca anne sütü alan bebeklerde ortaya çıkabilir. Bazı çocuklarda ise bu sorun aileden gelir ve vücut D vitaminini iyi kullanamaz.

Sağlık Bakanlığı da raşitizmi önemli bir halk sağlığı sorunu olarak görür ve belirtileri arasında kemiklerde şekil bozukluğunu ve geç yürümeyi sayar. Bakanlığın programıyla 1 yaşından küçük bebeklere ücretsiz D vitamini veriliyor. D vitamini konusunda sorunuz varsa aile hekimine sorun.

Özel ayakkabı, atel ya da egzersiz işe yarar mı?

Normal O ve X bacak için kaynaklar aynı şeyi söyler.

• Çocuk doktorları birliğine göre atel, düzeltici ayakkabı ve egzersiz nadiren işe yarar. Hatta çocuğun hareketine engel olup boşuna kaygı da verebilir.
• Sidney’deki hastane grubuna göre atel ve özel ayakkabı bacakları düzeltmez.
• Chicago’da bir hastaneye göre normal X bacakta yapılacak şey izlemektir. Özel ayakkabı, alçı ve atel yardım etmez.
• Bir derleme daha ileri gider: Bacağın kendi kendine düzelmesi, bazen yanlışlıkla atelin başarısı sanılır.

Yani normal bir bacak eğriliği için bir şey satın almanız gerekmez, çocuğunuzun bol bol koşup oynaması yeterlidir. Eğrilik normal değilse ne yapılacağına muayene eden uzman karar verir.

Doktor nasıl bakar?

Doktor önce çocuğun bacaklarına ayakta ve yürürken bakar. Sidney’deki hastane grubuna göre O bacak çoğu zaman yalnızca muayeneyle anlaşılır. X bacakta doktor ayak bilekleri arasını ölçebilir. Aynı kaynağa göre röntgen yalnızca çocuk 7 yaşından büyükse ya da iki bacak eşit değilse gerekir. Ortopedi kurumuna göre ise 2,5 yaşından sonra süren O bacakta röntgen çekilir ve böylece Blount ya da raşitizm olup olmadığına bakılır. Raşitizm düşünülürse doktor kan tahlili de ister.

Muayeneye giderken şunları yanınıza alın:

• Çocuğun farklı yaşlarda önden çekilmiş fotoğrafları
• Ne zaman yürümeye başladığı ve bacak şeklinin zamanla nasıl değiştiği
• Ailede bacak eğriliği, kısa boy ya da kemik hastalığı olup olmadığı
• Ağrı, topallama ya da çabuk yorulma gibi şikâyetler

Acil işaret yoksa ilk adım genelde çocuk doktoru ya da aile hekimidir. Doktor gerekirse sizi çocuk ortopedi uzmanına yönlendirir. Bu yazı muayenenin yerini tutmaz, bu yüzden içinize sinmeyen bir şey varsa bir uzmana danışın.